Dunajec 3 Regiony
Łącko - Szczawnica - Leśnica

Historia zamku w Starej Lubowli to nie tylko mury i budynki. Jej częścią są także owocowe sady, założone ponad sto lat temu jako przykład ziemiańskiej wizji łączenia gospodarki z naturą.

Lokalizacja i geneza sadów

Sady Jana Zamoyskiego znajdują się na północnym stoku wzgórza sąsiadującego z zamkiem, około 150 metrów na południe od bramy wjazdowej. W ich pobliżu stoi zabytkowy budynek z XVIII wieku, który pełnił funkcje mieszkalne, administracyjne i edukacyjne. Obecnie mieści dyrekcję muzeum Zamku w Starej Lubowli.

Założone na początku wieku XX przez Jana Kantego Zamoyskiego, stanowiły część nowoczesnego gospodarstwa ziemiańskiego. Pełniły funkcję źródła dochodu, ale były także elementem estetycznym całego kompleksu. To przykład gospodarowania, który łączył tradycje ziemiańskie z nowoczesnym podejściem do rolnictwa.

Drzewa z historycznego założenia

Większość dzisiejszych drzew to młodsze nasadzenia, jednak część może pochodzić z pierwotnego projektu Zamoyskiego. Nie prowadzono badań dendrochronologicznych, które potwierdziłyby wiek poszczególnych okazów. Prawdopodobnie przetrwały jedynie najbardziej odporne gatunki, zwłaszcza grusze.

Zachowanie starszych drzew było możliwe dzięki pielęgnacji prowadzonej do lat 60. XX wieku przez pracowników i uczniów szkoły rolniczej działającej w zamkowych budynkach. Po likwidacji szkoły sady zostały pozbawione systematycznej opieki, co doprowadziło do przerzedzenia drzewostanu i częściowej likwidacji nasadzeń.

Obecny stan

Obecnie w sadzie rośnie 124 drzewa i krzewy owocowe: jabłonie, grusze, śliwy, czereśnie, orzechy włoskie i agrest. Zajmują powierzchnię około 1,5 hektara. Dobór gatunków odpowiada warunkom klimatycznym regionu oraz tradycyjnym preferencjom mieszkańców Spiszu. Dominują lokalne odmiany przystosowane do górskiego klimatu i krótkiego okresu wegetacyjnego.

Znaczenie historyczne i kulturowe

Sady Jana Zamoyskiego uznaje się za jeden z pierwszych przykładów nowoczesnego sadownictwa na Spiszu. Projekt łączył funkcje użytkowe z estetycznymi i wyprzedzał swoją epokę. Dziś sady stanowią malowniczy element panoramy zamku i jego otoczenia.

Zwiedzanie i dostępność

Sad najlepiej widać z tarasu restauracji Castle Distillery, skąd rozciąga się panoramiczny widok na całe założenie. Obecnie teren nie jest przystosowany do zwiedzania, gdyż brak ścieżek i tablic informacyjnych. Odwiedzając zamek w Starej Lubowli, warto spojrzeć na niego także w kontekście ziemiańskiego krajobrazu, który stopniowo odzyskuje dawny charakter.